برنامه آموزش در ناامنی و مخاصمات

مروری بر ادغام ایمنی، تاب‌آوری و انسجام اجتماعی در برنامه‌ریزی بخش آموزش

کتابچه اول : برنامه آموزش در ناامنی و مخاصمات(آموزش بالاتر از همه)

مقدمه : بلایا و مخاصمات هر ساله به میلیون‌‌ها نفر آسیب وارد می کند و مرگ و میر و جراحات غیرضروری و همچنین تخریب زیرساخت حیاتی از جمله مدارس را رقم میزند. از این رو، کلیه بخش‌های جامعه شامل بخش آموزش باید در جهت ارتقای ایمنی، تاب‌آوری و انسجام اجتماعی به منظور حمایت از جان افراد و تضمین توسعه آتی جوامع آن‌ها فعالیت نمایند.  هر جامعه ویژگی‌های خاص خود را دارد و در معرض مخاطرات متفاوت است. اما در هر حال، معدودی از کشور‌‌ها عاری از خطرات طبیعی یا تنش‌های سیاسی-اجتماعی از جمله خشونت‌های گروه‌های تبهکار یا مرتبط با مواد مخدر می‌باشند. بنابراین، مقامات آموزشی باید تحلیل مفصلی از مخاطرات ایمنی، تاب‌آوری و انسجام اجتماعی در شرایط خاص خود انجام دهند که این تحلیل به دست اندرکاران این بخش، امکان حمایت از کودکان و  جوانان  تأمین آینده ‌آن‌ها را ارائه می‌نماید. این نوع تحلیل، اولین گام در مجموعه گام‌های فرایند برنامه‌ریزی آموزشی است که به حمایت از تصمیم‌گیری آگاهانه در جهت ایمن‌سازی محیط آموزشی، تاب‌آورسازی نظام‌های آموزشی و دانش‌آموزان و تضمین آن‌که ‌سیاست‌‌های آموزشی ‌نه‌تنها عامل بار اضافه برای انسجام اجتماعی نبوده بلکه به آن کمک می‌نمایند، منجر می‌گردد.

تعدادی از این گام‌‌ها برای حمایت از وزارتخانه‌های آموزش و شرکای ‌آن‌ها در خصوص موارد زیر توضیح داده شده‌اند:

  • درک ماهیت بلایا و مخاصمات و چگونگی اثرگذاری ‌آن‌ها بر نظام‌های آموزشی.
  • فهم نقش آموزش در کاهش اثرات بلایا و مخاصمات.
  • ادغام ایمنی، تاب‌آوری و انسجام اجتماعی در برنامه‌‌‌ها و ‌سیاست‌‌های بخش آموزش.

معرفی : مجموعه حاضر یکی از مجموعه شش کتابچه برنامه‌ریزی آموزشی در خصوص ارتقای ایمنی، تاب‌آوری و انسجام اجتماعی در کلیه مراحل آموزش است. این کتابچه‌ها باید در کنار مطالب برنامه‌ریزی سنتی‌تر بخش آموزش خوانده شوند .این کتابچه متشکل از بخش های زیر است:

  • کتابچه 1 – مروری بر ادغام ایمنی، تاب‌آوری و انسجام اجتماعی در برنامه‌ریزی بخش آموزش
  • کتابچه 2 – تحلیل وضعیت کنونی: کجا هستیم؟
  • کتابچه 3 – سیاست‌گذاری برای تحقق اهداف: می‌خواهیم به کجا برسیم؟
  • کتابچه 4 – برنامه‌ریزی برای تحقق اهداف: چطور به آن‌جا برسیم؟
  • کتابچه 5 – تعیین هزینه‌ها و منابع تأمین مالی: هزینه چقدر است و چه کسی پرداخت می‌کند؟
  • کتابچه 6 – پایش و ارزشیابی عملکرد: چطور بدانیم چه کرده‌ایم؟

گام‌های ساماندهی ادغام ایمنی، تاب‌آوری و انسجام اجتماعی

  1. گام اول: شناسایی اثرات بلایا و مخاصمات بر نظام‌های آموزشی
  2. گام دوم: توجه به نقش نظام آموزشی در ارتقای ایمنی، تاب‌آوری و انسجام اجتماعی
  3. گام سوم: توجه به نحوه لحاظ کردن ایمنی، تاب‌آوری و انسجام اجتماعی در کلیه مراحل برنامه‌ریزی
  4. گام چهارم: آغاز گفتگو و فرایند برنامه‌ریزی برای تشویق مشارکت کلیه دست اندرکاران مربوطه

گام اول : شناسایی اثرات بلایا و مخاصمات در نظام‌های آموزشی : در مرحله اول، باید به شناسایی انواع مخاطراتی که شاید بر نظام‌های آموزشی اثرگذار باشند پرداخت و درک درستی از چگونگی اثرگذاری این مخاطرات بر ‌آن‌ها پیدا کرد.  اگرچه بلایا و مخاصمات رویدادهای بسیار متفاوتی هستند اما اثرات ‌آن‌ها بر نظام‌های آموزشی ‌می‌توانند مشابه باشند چرا که هر دو دارای پتانسیل تخریب یا اعمال خسارت بر زیرساخت‌های آموزشی و همچنین تهدید ایمنی و سلامت جسمانی و روانی کودکان، معلمان و سایر کارکنان آموزشی در درازمدت هستند.  برخی از روش‌های اثرگذاری بلایا، مخاصمات و جابجایی جمعیتی بر نظام‌های آموزش در قسمت‌های زیر توضیح داده شده‌اند.

  • اثرات بلایا بر نظام‌های آموزشی : اثرات بالقوه بلایا بر ایمنی جسمانی دانش‌آموزان، معلمان و سایر کارکنان آموزشی و همچنین آسیب ندیدن زیرساخت آموزشی و مواد یاددهی و یادگیری کاملا شناخته شده می‌باشند.اما بلایا ‌می‌توانند به شکلی گسترده‌تر بر نظام آموزشی از طریق مختل سازی آموزش، کاهش تعداد معلمان و توقف فرایند‌‌ها مانند بازرسی و نظارت و جمع‌آوری داده‌های آموزشی اثرگذار باشند. بلایا همچنین حاوی اثرات بر انسجام اجتماعی از طریق ایجاد موج‌های آوارگی و بی خانمانی می‌باشند که به نوبه خود باعث افزایش تنش بر سر منابع محدود ‌می‌گردند.
  • اثرات مخاصمات و خشونت بر نظام‌های آموزشی : بنا به گفته ائتلاف جهانی حمایت از آموزش در برابر حملات  و سایرین، به نظر می‌آید که حملات به نهادهای آموزشی، دانش‌آموزان و معلمان رو به افزایش می‌باشد. براساس گزارش سازمان ملل متحد، بیش از هزار حمله به آموزش در سرتاسر جهان بین 2009 و 2012 (1388 الی 1391) شامل به آتش کشاندن مدارس، بمب‌گذاری‌های انتحاری و بمب‌های منفجر شده از راه دور، قتل کارکنان، تهدید کارکنان و موارد آدم‌ربایی اتفاق افتاده است (ائتلاف جهانی حمایت از آموزش در برابر حملات، 2014 یا 1393، ص 114). ‌این‌گونه حملات ایمنی مدارس را زیر سوال  می برد و مدیریت نظام را در معرض چالش‌هایی قرار می دهد .
  • اثرات بیجاشدگی جمعیتی بر نظام‌های آموزشی  هم مخاصمات و هم بلایا ‌می‌توانند به آوارگی وسیع جمعیتی چه در درون مرزهای یک کشور (آوارگی داخلی) چه مابین کشور‌‌ها (پناهندگان) منجر گردند. طبق گزارش کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان، مجموعا 2/51 میلیون نفر تا پایان سال 2013 (دی 1392) در سرتاسر جهان دچار آوارگی اجباری شده بودند که این رقم بالاترین آمار ثبت شده در تاریخ است. از رقم فوق، 7/10 میلیون نفر فقط در سال 2013 (1392) به دلیل مخاصمات یا آزار آواره و بی خانمان بودند (کمیساریا، 2014 یا 1393).  چنین جابجایی جمعیتی بر نظام آموزشی کشورهای میزبان تأثیرگذار است و ‌‌می‌تواند به ازدحام بیش از حد در مدارسی که کودکان پناهنده در ‌آن‌ها پذیرش شده‌اند منجر گردد. با این وجود، ‌این‌گونه جابجایی‌‌ها ‌‌می‌تواند باعث تأمین منابع اضافی برای مدارس محلی به منظور کمک به ‌آن‌ها در مواجهه با افزایش تعداد دانش‌آموزان گردد. این منابع اضافی اغلب به سود ‌نه‌تنها کودکان آواره بلکه کل مدرسه می‌باشند بی خانمانی معمولا باعث عدم دسترسی کودکان پناهنده و آواره داخلی به آموزش می‌شود و نرخ کلی پایین‌تر ثبت‌نام ناخالص کودکان پناهنده در مقایسه با سایر کودکان مؤید این قضیه است ( کمیساریا 2011 یا 1390، ص 24).
  • همزمانی بلایا و مخاصمات : بلایا و محدودیت منابع ‌نه‌تنها به بروز مخاصمات ‌می‌توانند کمک کنند بلکه اثرات مخاصمات نیز به افزایش آسیب‌پذیری در برابر بلایا منجر ‌ می گردد. ‌مثال‌های ذیل دال بر چگونگی این روند هستند:
  • خشکسالی و عدم امنیت غذایی مکرر در کشور بروندی پس از جنگ در اواسط دهه 2000 (1380) باعث افزایش میزان مهاجرت و تنش با جوامع میزبان شدند.
  • شرایط اضطراری پیچیده شاخ آفریقا در 2011 (1390) به هجوم پناهندگان سومالی به کشورهای همسایه منجر شد.
  • حضور گروه فعال شورشی توأم با نبود کنترل دولت و صدای سیاسی ضعیف جوامع در لامویانا[1] در کشور کلمبیا که وقوع سیل در انجا رایج است باعث فقدان سرمایه‌گذاری در اقدامات کاهش مخاطرات شده است (او دی آی، 2013 یا ‌1392) که این فقدان باعث افزایش مخاطرات در جوامع میزبان است.

با توجه به وقوع رایج بلایا یا مخاصمات و اثرات ‌آن‌ها بر آموزش، ضرورت دارد که کنشگران آموزشی با پاسخ کافی به چنین رویدادهایی و با تدوین برنامه‌‌‌ها و ‌سیاست‌‌های متضمن واکنش مناسب فراگیران و کارکنان آموزشی در طی بحران از حق برخورداری از آموزش حمایت کنند و در عین حال به افزایش تاب‌آوری نظام آموزشی و تقویت انسجام اجتماعی بپردازد.

گام دوم: توجه به نقش نظام آموزشی در ارتقای ایمنی، تاب‌آوری و انسجام اجتماعی  :تحقیقات نشانگر ارتباط پیچیده آموزش و مخاصمات هستند (شبکه سازمان‌های آموزش در بحران، 2011 یا 1390؛ یونسکو، 2011 یا 1390). آموزش ‌‌می‌تواند هم محرک مخاصمات باشد و هم سازوکاری برای ایجاد صلح چرا که از طریق نشر پیام‌های ‌تبعیض‌آمیز، کمک به یک گروه به منظور خسارت رسانی به سایر گروه‌‌ها و یا از طریق ارائه و تشویق الگوهای رفتارهای خشونت آمیز، آموزش ‌‌می‌تواند احتمال مخاصمات را تشدید نماید.  در عین حال آموزش ‌‌می‌تواند احتمال بروز مخاصمات را به عنوان مثال از طریق تضمین دسترسی عادلانه به کلیه سطوح آموزشی و یا ایجاد ‌محیط‌های یادگیری و مواد یادگیری مثبت ارتقادهنده انسجام اجتماعی کاهش دهد.  برنامه‌ریزی برای ایمنی، تاب‌آوری و انسجام اجتماعی ارائه دهنده فرصتی برای توسعه و همکاری نهادهای بشردوستانه در راستای توسعه پایدار نظام آموزشی است. این برنامه‌ریزی سازوکاری را برای کاهش شکاف مابین اقدامات بشردوستانه و توسعه‌محور به شکل زیر ایجاد می‌نماید.

  • برنامه‌ریزی آموزشی برای ایمنی، تاب‌آوری و انسجام اجتماعی نجات‌بخش جان انسان‌ها است:   آموزش به میزان زیادی از انسجام اجتماعی و حل و فصل مخاصمات حمایت می‌نماید و ‌مزیت‌های زیادی برای صلح دارد. به عنوان مثال، توافقات صلح 1996 (1375) در گواتمالا شامل تعهد در جهت گسترش آموزش دوزبانه میان- فرهنگی برای افراد بومی و کاهش جداسازی و گسترش ایجاد صلح بوده‌اند. برنامه‌‌‌ها و ‌سیاست‌‌های آموزشی از این قبیل را "حساس به مخاصمات" اطلاق می‌نمایند چرا که ‌آن‌ها هر دو باعث حداقل‌سازی اثرات منفی و حداکثرسازی پتانسیل مثبت ‌می‌گردند (شبکه سازمان‌های آموزش در بحران، 2013 یا 1392).  همچنین آموزش در شرایط بلایا ‌‌می‌تواند باعث کاهش اثرات بلایای طبیعی گردد (به عنوان مثال، تضمین مقاوم بودن مدارس در برابر زمین‌لرزه یا سیل ‌‌می‌تواند زندگی فراگیران و معلمان را نجات دهد). تدوین برنامه‌های اقتضایی[2] برای پاسخ به شرایط اضطراری نیز مانند ‌ذخیره‌سازی مواد آموزشی به تاب‌آوری نظام آموزشی کمک می‌نماید. آموزش کودکان، افراد جوان و کارکنان مدارس در خصوص روندهای پایدار کشاورزی توأم با اثرات مخرب محدود ‌‌می‌تواند از قحطی پیشگیری نماید و اثرات خشکسالی را کاهش دهد. موارد فوق صرفا نمونه‌هایی از چگونگی کمک نظام‌های آموزش به ایمنی، تاب‌آوری و انسجام اجتماعی هستند و ‌مثال‌های بیشتر در کتابچه 4 توضیح داده شدند.  برنامه‌ریزی آموزشی که به کاهش مخاطرات از این طریق کمک می‌کند ‌نه‌تنها نجات‌بخش جان انسان‌هاست بلکه باعث صرفه‌جویی میلیون‌‌ها دلار در هزینه‌های بازپروری می‌گردد که بیشتر در ذیل توضیح داده شده است.
  • برنامه‌ریزی آموزشی برای ایمنی، تاب‌آوری و انسجام اجتماعی باعث صرفه‌جویی در هزینه‌‌‌ها است.  بلایا از سال 2000 (1379) بیش از یک تریلیون دلار در سرتاسر جهان هزینه برداشته‌اند (شبکه سازمان‌های آموزش در بحران، 2013 یا 1392).هزینه مخاصمات در جهان به طور قابل ملاحظه‌ای افزایش پیدا کرده است. براساس تخمین‌های یونسکو، کاهش 10 درصدی در هزینه کرد نظامی در سرتاسر جهان معادل منابع کافی برای حضور بیش از 5/9 میلیون کودک در مدارس است. همچنین ‌مطالعه‌ای در حال چاپ توسط برنامه آموزش در ناامنی و مخاصمات هزینه‌های مستقیم وغیرمستقیم مخاصمات در آموزش را تحلیل کرده است. هزینه‌های مستقیم شامل موارد مرتبط با انهدام یا خسارت ‌‌ساختمان‌ها، انهدام یا غارت تجهیزات، جایگزینی نیروی کار آموزشی به علت مصدومیت یا مرگ و میر و زمان آموزشی از دست رفته می‌باشند. هزینه‌های غیرمستقیم مربوط به اختلال در آموزش و محدود شدن بعدی فرصت‌های آموزشی است البته این هزینه‌‌ها از کشور به کشور متغیرند.
  1. مزایای مدیریت مخاطرات اغلب بیش از هزینه‌های آن است: آموزش برای ایمنی، تاب‌آوری و انسجام اجتماعی ‌‌می‌تواند از سرمایه‌گذاری‌های آموزشی شامل زیرساخت آموزشی حمایت نماید. تخمین زده می‌شود که هر دلار سرمایه‌گذاری شده در کاهش مخاطرات بلایا مابین 4 الی 7 دلار صرفه‌جویی در هزینه‌های بازپروری است (سازمان توسعه بین‌المللی بریتانیا، 2014 یا 1393). هزینه کرد در طراحی و ساخت مدارس مقاوم در برابر بلایا نمونه مناسبی از چگونگی سرمایه‌گذاری منابع محدود به شکلی اثربخش در راستای تأمین ایمنی دانش‌آموزان، کارکنان و سرمایه‌گذاری‌ها است. تدریس مهارت‌های مذاکره و آموزش شهروندی همانطور که در بسته منابع برنامه درسی همراه این مجموعه بحث شده است نمونه‌های خوب سرمایه‌گذاری در تاب‌آوری و انسجام اجتماعی هستند. برخی اقدامات کاهش مخاطرات مانند برنامه‌ریزی ایمنی فیزیکی و اجرای تمرین‌های ایمنی مدارس هم برای بلایا وهم برای مخاصمات مناسب هستند.

 

گام سوم : توجه به نحوه لحاظ کردن ایمنی، تاب‌آوری و انسجام اجتماعی در کلیه مراحل برنامه‌ریزی : برنامه‌ریزی آموزشی برای ایمنی، تاب‌آوری و انسجام اجتماعی از همان گام‌های فرایندهای برنامه‌ریزی سنتی پیروی می‌کند اما حاوی تمرکز بیشتر بر شناسایی و کاهش مخاطرات بلایا و مخاصمات است. به منظور ارتقای ایمنی، تاب‌آوری و انسجام اجتماعی، ضرورت دارد که هر یک از گام‌های پنج گانه چرخه برنامه‌ریزی با توجه به ارتباط مابین آموزش از یک سو و مخاصمات و بلایا از سوی دیگر طراحی گردند .در این صورت، تدوین راهبردهای مناسب کاهش مخاطرات به عنوان بخش لاینفک فرایند برنامه‌ریزی ممکن خواهد شد.

  1. تحلیل وضعیت کنونی: کجا هستیم؟  اولین مرحله از فرایند برنامه‌ریزی عبارت است از بررسی بخش آموزش و شرایط کشور. در بررسی و تشخیص اشکالات بخش آموزش، عملکرد این بخش و راهبردهای ملی و بین‌المللی اثرگذار بر آن به شکلی گسترده مورد بحث قرار ‌‌‌می‌گیرند. برنامه‌ریزی ایمنی، تاب‌آوری و انسجام اجتماعی با تحلیل مخاطرات آغاز می‌گردد که شامل تحلیل ‌نه تنها اثرات بلایا و مخاصمات در نظام آموزشی بلکه چگونگی کاهش مخاطرات بلایا و انواع اشکال خشونت از درگیری مسلحانه تا تهدید و خشونت مرتبط با گروه‌های تبهکار توسط آموزش (محتوا و همچنین برنامه‌ریزی و مدیریت) است. بهتر است در این مرحله وضعیت دسترسی به آموزش با کیفیت برای کودکان غیراتباع کشور، پناهنده و بی خانمان شده داخلی و سایر گروه‌های کودکان به حاشیه رانده شده که در سامانه اطلاعات مدیریت آموزشی ملی، چارچوب ‌سیاست‌‌گذاری و برنامه‌های موجود بخش آموزش از قلم افتاده‌اند هم مورد بررسی قرار گیرد. مرحله فوق در کتابچه شماره 2 که در خصوص تحلیل وضعیت کنونی است به شکلی جزئی‌تر مورد بحث قرار گرفته است.

نمودار 1.3  چرخه برنامه‌ریزی

 

 

  1. سیاست‌‌گذاری برای تحقق اهداف: می‌خواهیم به کجا برسیم؟ تدوین سیاست‌‌ها شامل تعریف اهداف ‌سیاست‌‌گذاری گسترده و درازمدت و طراحی ‌سیاست‌‌های خاص برای تحقق ‌آن‌ها است. نتایج بررسی ‌سیاست‌‌گذاری و شناخت وضعیت بخش آموزش شاید مؤید آن باشد که شکاف‌هایی در ‌سیاست‌‌های آموزشی وجود دارند. به عنوان مثال، تحلیل شاید نشانگر آن باشد که برخی گروه‌های خاص قومی یا زبانی از فرصت‌های برابر در دسترسی به آموزش محرومند. در پاسخ، می‌توان ‌سیاست‌‌هایی را از جمله سیاست‌ فراگیر زبانی یا سیاست‌ فراگیری اجتماعی تدوین نمود تا امکان دسترسی این گروه‌ها افزایش یابد. این مرحله با جزئیات بیشتر در کتابچه 3 در خصوص ‌سیاست‌گذاری برای تحقق اهداف به شکلی جزئی‌تر مورد بحث قرار گرفته است.
  2. برنامه‌ریزی برای تحقق اهداف: چطور به آن‌جا برسیم؟ پس از شناسایی اهداف خاص، برنامه‌های خاص اولویتی شامل فعالیت‌های کلیدی، اهداف و زمان‌بندی‌ها به منظور تحقق آن اهداف طراحی ‌می‌گردند. چالش بعدی، شناسایی و اجرای برنامه‌های اولویت‌دار به منظور کاهش مخاطره مخاصمات و بلایا است (به عنوان نمونه، بنگرید به چارچوب جامع ایمنی مدارس، ائتلاف جهانی برای کاهش مخاطرات بلایا و تاب‌آوری در بخش آموزش[3] و راهبرد بین‌المللی کاهش بلایای سازمان ملل متحد[4]، 2014 یا 1393). اولویت‌ها شاید در ارتباط با حمایت فیزیکی و ایمنی کودکان و کارکنان آموزشی باشند و در قالب تضمین ایمن بودن کودکان در راه رفت و برگشت از مدرسه و یا شناسایی اماکن ایمن برای کودکان، معلمان و سایر کارکنان مدارس به عنوان پناهگاه در شرایط مخاصمات فعال مطرح شوند. این اولویت‌ها را می‌توان با تمرکز و برنامه درسی و ادغام مفاهیم تقویت کننده انسجام اجتماعی و مرتبط با آموزش زندگی مسالمت‌آمیز با یکدیگر مورد بحث در کتابچه‌های برنامه درسی) تعیین نمود که به کودکان توان یادگیری دانش، مهارت‌ها و نگرش‌های مرتبط با زندگی صلح‌آمیز از جمله روش حل و فصل عاری از خشونت مخاصمات را می‌دهند. نهایتا اولویت‌ها شاید معطوف به تضمین تاب‌آوری نظام و استمرار در ارائه آموزش از طریق نظام تأمین معلمان، اشکال جایگزین آموزش و مدیریت مثبت کلاسی در راستای ارائه آموزش به شکلی باشند که میزان تنش های موجود مابین گروه ها را به حداقل برسانند برای اطلاعات بیشتر، بنگرید به کتابچه 4 در خصوص برنامه‌ریزی برای تحقق اهداف.
  3. تعیین هزینه‌‌ها و منابع تأمین مالی: هزینه چقدر است و چه کسی پرداخت می‌کند؟ برنامه مناسب آموزشی مستلزم تخمین دقیق و واقع‌گرایانه هزینه‌‌ها است که چنین تخمینی در موارد مخاصمات و کاهش مخاطرات بلایا شاید شامل هزینه‌های زیر باشد:
  • مقاوم‌سازی مدارس در برابر بلایا.
  • بازبینی برنامه‌های تربیت معلم در جهت ادغام مطالب مربوط به ایمنی، تاب‌آوری و انسجام اجتماعی.
  • ‌ذخیره‌سازی مواد آموزشی برای مواقع اضطراری و طراحی و اجرای نظام‌های حمایتی برای داده‌های خطیر آموزشی.

پس از تعیین هزینه‌ها، بودجه آموزشی با منابع مالی پیش‌بینی شده از وزارت امور مالی باید مقایسه گردد تا کاستی‌ها شناسایی شوند و سایر منابع تأمین مالی مانند دولت کشور یا دولت‌های منطقه‌ای، اهداکنندگان بین‌المللی (هم اهداکنندگان بشردوستانه و هم اهداکنندگان توسعه‌محور) و یا در صورت امکان بخش خصوصی، جوامع محلی یا خانواده‌‌ها پیگیری گردند. یافتن منابع مالی اضافی (یا اختصاص منابع موجود) برای مدارس در معرض خطراتی مانند زمین‌لرزه، طوفان یا سیل در شرایطی که برخی از کودکان همچنان از آموزش محرومند شاید دشوار باشد اما همانطور که در بالا نیز بحث شد، مزایای مرتبط با تلاش‌های بهبود ایمنی، تاب‌آوری و انسجام اجتماعی معمولا بیشتر از هزینه‌های آن می‌باشند (برای اطلاعات بیشتر، بنگرید به کتابچه 5 در خصوص تأمین هزینه و تأمین مالی).

  1. پایش و ارزشیابی عملکرد: چطور بدانیم چه کرده‌ایم؟  یکی از اجزای کلیدی فرایند برنامه‌ریزی آموزشی تدوین چارچوب پایش و ارزشیابی است که این چارچوب باید درارتباط با برنامه آموزشی تدوین گردد و مبنایی برای پایش اجرا در طی بازه برنامه‌ریزی ارائه نماید. نتایج پایش و ارزشیابی بسیار مهمند چرا که این نتایج به مدیران آموزشی در فرایند درک میزان تحقق اهداف توسط نظام آموزشی کمک می‌نمایند. این نتایج همچنین برای برنامه‌ریزی فرایندهای آتی اهمیت دارند زیرا از  اطلاعات جمع‌آوری شده در موارد شناسایی بعدی بخش آموزش و برنامه‌های سالانه عملیاتی استفاده می‌گردد  

گام چهارم : آغاز گفتگو و فرایند برنامه‌ریزی برای تشویق مشارکت کلیه دست اندرکاران و ذی‌نفعان مربوطه

نظام آموزشی بخشی از جامعه و یک دغدغه مهم سیاسی است. اختلاف آرا در زمینه مخاطرات بلایا، مخاصمات و یا خشونت در شرایط مختلف امری است متداول و مباحثات در خصوص ‌این‌گونه مخاطرات در طی فرایند برنامه‌ریزی ‌ می تواند مسئله بسیار حساسی باشد. اذعان به مخاطرات در اسناد دولتی (برنامه بخش آموزش) حتی ‌‌می‌تواند حساس‌تر نیز باشد و در برخی شرایط عبارت "مخاصمه" به خودی خود بحث و گفتگو را با مشکل مواجه می‌سازد. لذا بهتر است تا از عبارات "ایمنی"، "تاب‌آوری" و "انسجام اجتماعی" بهره برد. عبارات مورد قبول یا چارچوب‌های محلی را نیز می‌توان برای بحث و تحلیل مخاصمات یا اطلاعات مرتبط با خشونت به‌کار برد.

مشارکت دادن شرکای اصلی در فرایند برنامه‌ریزی برای یافتن واژگان درست و تضمین ایجاد حس تعلق فرایند به مردم ضروری است. فرایند برنامه‌ریزی باید توأم با گفتگویی باشد که افراد را حول بینش مشترک توسعه نظام آموزشی گرد آورد. اهمیت خاص این امر در زمان برنامه‌ریزی برای ایمنی، تاب‌آوری و انسجام اجتماعی است. برنامه‌ریزی باید به شکلی مشارکتی و مشورتی با اهداف زیر باشد:

  • ایجاد امکان مباحثه و یافتن توازن مابین اهداف سیاسی و محدودیت‌های فنی برای رهبران سیاسی و متخصصین فنی، و
  • ارزشیابی نیاز‌ها و مسائل دست اندرکاران و ذی‌نفعان آموزشی و ارتقای آگاهی نسبت به ‌آن‌ها.

هنگام پاسخ به ایمنی، تاب‌آوری و انسجام اجتماعی در برنامه‌های بخش آموزش، حتما باید افراد و سازمان‌های زیر را مشارکت داد:

  • سازمان ملی مدیریت بلایا یا سایر نهادهای مربوطه دولتی.
  • خوشه آموزش (درصورت وجود)، سایر وزارتخانه‌های متأثر (مانند وزارتخانه‌های امورمالی، جنسیت یا افراد جوان).
  • سطوح مختلف مدیریت.
  • دست اندرکاران و ذی‌نفعان بخش آموزش و جامعه مدنی.
  • نمایندگان افراد جوان.
  • ارائه کنندگان غیردولتی بخش آموزش.
  • شرکای توسعه‌محور.

مشارکت کنشگران مختلف طی مشاوره‌هایی در مقاطع مختلف فرایند آماده‌سازی برنامه و از طریق مباحثات ساختارمند پیرامون پیش‌نویس اسناد برنامه انجام می‌گردد. جدول مندرج در پیوست الف حاوی فهرستی از گروه‌های مختلف شرکا است که می‌توانند در فرایند برنامه‌ریزی برای ایمنی، تاب‌آوری و انسجام اجتماعی در نظر گرفته شود.

ساماندهی مشارکت در صورت وجود ساختارهای مشورتی ساده‌تر است. اکثر کشور‌ها دارای گروه آموزش محلی یا کارگروه بخش آموزش به ریاست وزارت آموزش و مشارکت دست اندرکاران داخل کشور می‌باشند که مجمع مفیدی را برای گفتگوهای ‌سیاست‌گذاری و تشویق فرایند برنامه‌ریزی ایجاد می‌کند. در برخی از کشورها، فرایند برنامه‌ریزی آموزشی اغلب از طریق ادارات منطقه‌ای یا استانی انجام می‌گردد که هر یک از ‌آن‌ها باید در فرایندی مشابه مشارکت نماید و بهتر آن است که از راهکار‌ها و پروتکل‌های یکسان پیروی کنند. پس از تشکیل گروه‌های مختلف مشورتی، استقرار کمیته راهبری، کمیته برنامه‌ریزی و کارگروه‌های اصلی فنی همان‌گونه  که در پیوست ب مندرج است نیز مناسب است.

منبع : مؤسسه بین‌المللی برنامه‌ریزی آموزشی یونسکو IIEP UNESCO

مصطفی حسن نژاد

کارشناس مسئول امور بین الملل  سازمان

 


[1]       La Mojana

[2]       Contingency plans

[3]     Global Alliance for Disaster Risk Reduction and Resilience in the Education Sector (GADRRRES)

[4]       United Nations International Strategy for Disaster Reduction (UNISDR)