پنج نکته در مورد پیاده‌سازی یادگیری الکترونیک

انستیتو امنیت محیط زیست و انسان دانشگاه ملل متحد در مقاله‌ای پنج  نکته در مورد پیاده‌سازی یادگیری الکترونیک که می‌تواند در مقابله با تأثیر شیوع بیماری کرونا بر حوزه آموزش و تحصیل مؤثر باشد، را منتشر کرد.

به گزارش روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، یکی از مهم‌ترین تأثیرات شیوع بیماری کووید 19 و بحران ناشی از آن، بسته شدن و تعطیلی مدارس و دانشگاه‌ها در سرتاسر جهان است. تا تاریخ 24 آوریل سال 2020 میلادی مدارس و نهادهای آموزشی در بیش از 180 کشور جهان تعطیل شدند، که نتیجه آن این واقعیت بود که بیش از 85 درصد جمعیت دانش‌آموزی جهان یعنی چیزی در حدود یک و نیم میلیارد نفر نتوانستند در کلاس‌های درس حضور پیدا کنند. در سطوح عالی آموزشی یعنی کالج‌ها و دانشگاه‌ها نیز، بیش از 220 میلیون نفر یعنی چیزی حدود 99 درصد جمعیت دانشجویان جهان از تحصیل حضوری محروم شدند که موجب وقفه عظیمی در فرایند آموزش عالی و تحقیقات علمی در سطح جهان شد. در ادامه سال تحصیلی نیز بسیاری از کشورها مجبور شدند که میان پیاده کردن آموزش‌های آنلاین و مجازی و یا باز کردن مجدد مدارس و کلاس‌های درس و پذیرفتن خطر انتقال این بیماری و آلوده شدن دانش‌آموزان به این ویروس یکی را انتخاب کنند. فارغ از اینکه نهادهای ملی آموزشی چه تصمیماتی اتخاذ کرده و یا می‌کنند، تصمیم نهایی آن‌ها تأثیر عمیقی بر دانش‌آموزان، خانواده‌ها، مدارس و انجمن‌های علمی می‌گذارد و آن‌ها را با محدودیت‌ها و مشکلات بسیاری مواجه می‌کند. آنچه که مسلم است انتقال این ویروس در شرایط برگزاری کلاس‌های حضوری تسهیل می‌شود و خطر ایجاد پیک‌‌های جدید این بیماری افزایش می‌یابد. از سوی دیگر وقتی مدارس و کلاس‌های حضوری تعطیل هستند، دانش‌آموزان به امکانات آموزشی کمتری دسترسی دارند. امکاناتی نظیر کتابخانه‌ها، لابراتوارهای کامپیوتر و مشاوران تحصیلی و بهداشتی. تجارب قبلی بشر در مورد شیوع بیماری‌های همه‌گیر یا جنگ‌‌ها و حوادث غیرمترقبه طبیعی هم نشان داده است که در تعطیلی مدارس و اختلال آموزشی ناشی از این بحران‌ها، سطح آموزشی دانش‌آموزان به شدت پایین می‌‌آید. در این حال باید به این نکته هم اشاره کرد که شیوع بیماری کرونا موجب شده است که رسیدن به هدف ارتقای کیفیت آموزش در سطح جهان که در سند شماره 4 "اهداف توسعه پایدار سازمان ملل متحد (SDG4) " بر آن تأکید شده است نیز ناممکن شود.

در این میان برخی از سازمان‌ها و مراکز آموزشی و تحصیلی به سرعت خود را با شرایط جدید وفق داده‌‌اند و از استراتژی‌ها و شیوه‌‌های مجازی و آنلاین برای تداوم فرایند آموزش استفاده کرده‌اند. به‌طور اخص مراکز آموزشی که استراتژی‌‌های مناسبی در جهت ایجاد منابع آنلاین و دیجیتال‌‌سازی فرایند آموزش را در دستور کار خود قرار داده بودند، توانستند راهکارهای عملی بسیار مناسبی را برای مقابله با اختلال آموزشی ناشی از بیماری کرونا پیاده کرده و اجرا کنند. با این حال بسیاری از کشورها و مراکز آموزشی و مدارس نتوانستند که از این راهکارها و استراتژی‌‌های آموزشی استفاده کنند. متأسفانه تقریباً تنها 35 درصد جمعیت دانش‌آموزی در کشورهای در حال توسعه به اینترنت مناسب و زیرساخت‌‌های دیجیتال برای شرکت در کلاس‌های آنلاین دسترسی دارند‌، در حالی‌که این رقم در کشورهای توسعه یافته و اقتصادهای پیشرفته به بیش از 80 درصد می‌رسد. این میزان از اختلاف سطح و شکاف دیجیتالی را به‌طور مثال می‌‌توان در قاره آفریقا و در قالب مقایسه آن با آمریکای شمالی به‌وضوح دید. اگر چه کارهای زیادی برای پایین آوردن این شکاف دیجیتالی انجام شده است اما هنوز راه زیادی در پیش است. به همین دلیل می‌توان گفت که کشورهای در حال توسعه و کمتر توسعه یافته یکی از ضروری‌ترین مناطقی هستند که باید پیاده‌سازی و توسعه تکنولوژی‌‌های یادگیری الکترونیک و مجازی در آن صورت گیرد.

 برای کاهش این شکاف دیجیتالی و استفاده حداکثری از امکانات آموزشی و یادگیری آنلاین برای مواجهه با تأثیرات شیوع بیماری کرونا در حوزه آموزش و مدیریت نتایج حاصل از اختلالات آموزشی ناشی از آن، مخصوصاً در کشورهای در حال توسعه می‌‌توان اقداماتی را برای پیاده سازی و توسعه تکنولوژی‌‌های آموزشی الکترونیک و آنلاین پیشنهاد داد که در ادامه و در قالب 5 نکته ارائه می‌‌شود.

1. ابزارهای یادگیری الکترونیک و راه حل‌‌ های مبتنی بر مدل های متفاوت را با هم ترکیب کنید.

از زمانی که بحران شیوع بیماری کرونا آغاز شده است، رویکردهای مختلف و زیادی در استفاده از ابزارهای یادگیری الکترونیک شامل ابزارها و روش‌‌هایی نظیر استفاده از ویدئو کنفرانس‌‌ها، تدریس مجازی، استفاده از کتابخانه‌‌های دیجیتالی و گسترش نرم‌افزار‌های یادگیری آنلاین در دستور کار کشورها و نهادهای آموزشی ملی قرار گرفته است، که موجب افزایش تقاضا در حوزه اتصال به اینترنت برای مصارف آموزش آنلاین شده است. ترکیب و همسان سازی این ابزارها و روش‌ها با طیف مختلفی از روش‌های ارائه مطالب درسی، نظیر برگزاری کلاس‌های دو سویه و تعاملی در بستر یادگیری آنلاین، ارائه درس گفتارهای آموزشی و علمی به صورت زنده و یا ضبط شده و ایجاد منابع آموزشی مبتنی بر همکاری گروهی در بستر آموزش‌های آنلاین و یادگیری الکترونیک می‌تواند به خوبی زمینه ساز ارائه یک تجربه یادگیری جامع و موثر باشد.

2. تمرکز بر سیستم‌های مدیریت یادگیری و فراهم کردن  امکان  دسترسی به مطالب درسی الکترونیک، بر روی طیف وسیعی از ابزارهای هوشمند بالاخص تلفن‌های همراه، برای به حداقل رساندن تاثیر موانع موجود برای یادگیری و افزایش دسترسی دانش آموزان به مطالب درسی در فضای دیجیتال و افزایش مشارکت آنها.

بر اساس گزارش‌های مربوط به پوشش اینترنت در سال 2018 میلادی، در برخی از نقاط زمین از جمله کشورهای کمتر توسعه یافته، ضریب نفوذ اینترنت از جمله اینترنت 3G و 4G برای موبایل تنها 25 درصد است. اگرچه این رقم تا سال 2020 میلادی به نحو مطلوبی بهبود یافته است اما هنوز هم مشکلاتی برای دسترسی کامل به اینترنت تلفن همراه در همه نقاط جهان ( که در برنامه جامع سازمان ملل متحد برای سال 2030 میلادی پیش بینی شده است) وجود دارد و این امر یعنی هنوز هم ما باید برای دسترسی کامل همه دانش‌آموزان و معلمان به پوشش اینترنت و پهنای باند مناسب مخصوصاً در حوزه تلفن‌‌های هوشمند جهت اطمینان کسب کردن از تداوم فرایند آموزش در نقاط صعب‌العبور و یا در هنگام شیوع بیماری های همه‌گیر، بحران‌های طبیعی غیرمترقبه و یا حتی بروز جنگ‌‌ها و مخاصمات مسلحانه صبر کنیم. در نتیجه باید هم از طریق توسعه فناوری‌های ارتباطی، مخصوصاً تلفن‌های همراه هوشمند و هم مشارکت دولت‌ها در توسعه زیرساخت‌های موردنیاز بر این مشکل غلبه کنیم که خود نیازمند مشارکت و برنامه ریزی بیشتر دولت‌ها در این زمینه است.

3. دوره‌های درسی و آموزشی در آینده باید علاوه بر حالت حضوری و کلاس محور، همزمان برای ارائه به صورت آنلاین و از راه دور نیز طراحی شده و معلمان برای آن آموزش ببینند.

باید به این مسئله توجه کرد که بر روی دوره‌های درسی آنلاین و از راه دور و کیفیت و موثر بودن آن از سال‌ها پیش تحقیقات و بررسی‌های بسیاری به عمل آمده است و مخصوصاً در حوزه آموزش عالی در بسیاری از کشورهای جهان، این شیوه به طور موثر و موفقیت آمیزی پیاده شده است. ذکر این نکته هم ضروری است که تجربه یادگیری از راه دور و آنلاین موفق بستگی به توانایی و قدرت تعامل مناسب معلمان و مربیان در کار با نرم افزارهای یادگیری دیجیتال و همین طور آشنایی با روش‌ها و مدل‌های متفاوت تدریس از راه دور دارد. لازم به ذکر است که در برنامه‌ای که اخیرا با مشارکت سازمان ملل متحد با عنوان Learn4Dev Network ) ) طراحی و برگزار شده است به این امر پرداخته شده است. در طی این برنامه، متخصصان در حوزه یادگیری الکترونیک، طراحی‌‌ها و مدل‌‌هایی برای ارائه یک دوره درسی با کیفیت و آنلاین را معرفی کرده‌اند که می‌تواند در قالب یک سال تحصیلی پیاده‌سازی شود. با این حال با توجه به شیوع بیماری کرونا و تعطیلی مدارس، معلمان و مربیان مدارس مجبورند که بدون آموزش‌های لازم و یا در بهترین شرایط با حداقل آموزش‌های لازم کلاس‌های درسی خود را به صورت آنلاین برگزار کنند. برخی از مراکز و انستیتوهای آموزشی با علم بر این مشکل و برای حل آن برخی دوره‌های آموزشی کم حجم و سریع را برای استفاده معلمان در خانه طراحی کرده‌اند.

از سوی دیگر، سازمان‌ها و مراکزی نظیر بانک جهانی و یونسکو فهرستی از چندین منبع مفید و جامع در مورد یادگیری از راه دور و برنامه‌های آموزشی برای بهبود و ارتقای کیفی ظرفیت معلمان، دانش آموزان و مدارس را برای رسیدن به اهداف فرایند یادگیری و آموزش از راه دور تهیه کرده‌اند. این منابع طیف وسیعی از مسائل، شامل مدیریت یادگیری و سیستم‌های مبتنی بر آن، ابزارهای موجود و در دسترس برای معلمان جهت ایجاد منابع یادگیری دیجیتال و به اشتراک گذاشتن آن‌ها با سایرین، دوره‌‌های درسی جامع آنلاین یا(MOOC)، انواع بسترها و پلتفرم‌‌های آموزشی و حتی راهکارهایی جهت حمایت از سلامت ذهنی و روانی دانش آموزان و معلمان را شامل می‌شوند که راهنمای مناسبی برای مقابله با تبعات آموزشی ناشی از شیوع بیماری کووید 19 یا کرونا هستند.

4. دسترسی به اتصال اینترنت مناسب و قابل اطمینان هنوزهم یک چالش و مشکل اساسی برای دانش‌آموزان در بسیاری از کشورهای در حال توسعه است.

براساس گزارش بانک جهانی تقریبا دو سوم جمعیت کشورهای در حال توسعه از نبود اتصال اینترنت قوی و با پهنای باند مناسب رنج می‌برند. در این زمینه ما با یک شکاف عمیق دیجیتال میان کشورهای کمتر توسعه یافته و یا در حال توسعه با کشورهای پیشرفته مواجه هستیم. در سال 2019 و براساس گزارش سازمان ملل متحد و مرکز آنکتاد (UNCTAD ) تخمین زده می‌شود که در کشورهای کمتر توسعه یافته (LDCs) تنها یک نفر از هر 5 نفر جمعیت کشوری می‌تواند از اتصال اینترنت مناسب استفاده کند. در حالی که این رقم در کشورهای توسعه یافته و اقتصادهای پیشرفته شامل چهار نفر از هر 5 نفر جمعیت کشوری می باشد. در بعضی از نقاط جهان این وضعیت بسیار بدتر است. مثلاً در منطقه صحرا در قاره آفریقا چالش‌های بسیار عمیق تری وجود دارد. براساس گزارش سال 2019 برنامه ملل متحد برای بررسی میزان پیشرفت برنامه اهداف توسعه پایدار (  2019 SDG progress report)، تنها نیمی از مدارس این منطقه به نیروی الکتریسیته و برق دسترسی دارند، چه برسد به اتصال اینترنت و ابزارهای کامپیوتری و هوشمند جهت اتصال به اینترنت.

 برای مقابله با این مشکل و کاهش شکاف دیجیتالی، استفاده ترکیبی از مجموعه‌‌ای از مدل‌‌ها و راهکارها، نظیر استفاده از ابزارهای کامپیوتری و هوشمند قابل حمل مثل تلفن‌‌های همراه، استفاده از انواع حافظه‌‌های قابل حمل، لوح‌‌های فشرده و پروتکل‌‌های استاندارد ارتباطی نظیر (USSD) توصیه می‌شود، که می‌توانند نقش حیاتی را برای ارتقاء فرآیند یادگیری و آموزش آنلاین داشته باشند.

 5.یادگیری آنلاین تنها برای مقابله با بحران شیوع بیماری کرونا نیست و پس از پایان این بیماری نیز به عنوان یک استاندارد جدید ادامه پیدا خواهد کرد.

صرف نظر از مشکلات و پیچیدگی‌‌هایی که مدارس و نهادهای آموزشی برای وفق دادن خود با شرایط ناشی از بحران بیماری کرونا و شیوع آن دست به گریبان هستند، روند استفاده از شیوه‌‌های آنلاین برای آموزش در آینده و پس از پایان این بیماری نیز ادامه خواهد داشت و شیوه یادگیری و آموزش الکترونیک و آنلاین، چه با وجود این بیماری و چه بدون بیماری کووید 19 نیز ادامه پیدا خواهد کرد. لذا بسیار ضروری است که بحث شکاف دیجیتالی و واقعیت توسعه نیافتگی مرتبط با آن، همین حالا در دستور کار کشورها و سازمان‌های بین المللی قرار گیرد و فارغ از بحث بیماری کرونا، نهادهای ملی آموزشی و سازمان‌های کشوری و بین المللی باید بر روی این مسئله متمرکز شوند که چگونه می‌توان از پتانسیل‌ها و ظرفیت‌های آموزش و یادگیری آنلاین، برای حمایت از فرآیند آموزش و تداوم آن در هر نقطه از کره زمین و در هر شرایطی در آینده، خواه در شرایط عادی و خواه در شرایط اضطراری و غیر مترقبه استفاده کرد.

 

فایل کامل این مقاله پیوست می باشد.